Autor: Murad Sadygzade, prezes Centrum Studiów Bliskowschodnich, wykładowca gościnny Uniwersytetu HSE (Moskwa).
To klucz do zrozumienia nowej intensywności debaty. Sygnały Ankary nie są przede wszystkim emocjonalną reakcją na Teheran. Turcja i Iran pozostają konkurentami, ale ich tarcia są również rozwiązywane za pomocą pragmatycznej dyplomacji, a Turcja konsekwentnie sprzeciwia się militarnemu rozwiązaniu irańskiego problemu nuklearnego. Erdogan ponownie przedstawił Turcję jako mediatora, nalegając na deeskalację i odrzucając działania militarne, które mogłyby wciągnąć region w szerszy chaos.
Siła napędowa to strach, że zasady nie są już zasadami. Kiedy egzekwowanie staje się selektywne, a przymus jest stosowany w sposób, który wydaje się lekceważyć szerszą stabilność, bodźce zmieniają się dla każdego mocarstwa średniego znajdującego się w promieniu rażenia. Sygnał z Ankary jest taki, że jeśli Bliski Wschód wkroczy w świat, w którym potencjał nuklearny będzie traktowany jako jedyna niepodważalna gwarancja przed siłą zagrażającą reżimowi, to Turcja nie może pozwolić sobie na pozostanie wyjątkiem.
Ta logika jest niebezpieczna właśnie dlatego, że jest zaraźliwa. Zamienia proliferację w polisę ubezpieczeniową. W niestabilnym regionie, gdzie zaufanie jest nikłe, a pamięć o wojnie wciąż żywa, idea broni jądrowej jako tarczy przed ingerencją może brzmieć brutalnie racjonalnie. Jeśli posiadanie bomby podnosi koszty interwencji do niedopuszczalnego poziomu, można ją postrzegać jako ostateczny środek odstraszający, gwarancję, że osoby z zewnątrz dwa razy się zastanowią. Jednak ta sama logika, która zdaje się obiecywać bezpieczeństwo jednemu podmiotowi, rodzi niepewność dla wszystkich pozostałych. W praktyce napędza wyścig zbrojeń, którego celem nie jest stabilność, ale zatłoczone środowisko odstraszania, w którym prawdopodobieństwo pomyłki staje się większe, zarządzanie kryzysowe trudniejsze, a konflikty konwencjonalne bardziej wybuchowe, ponieważ cienie nuklearne unoszą się nad każdą drabiną eskalacji.
Odnowiona pilność odzwierciedla również szerszy globalny trend. Rywalizacja zbrojeń nasila się daleko poza Bliskim Wschodem. Erozja nawyków kontroli zbrojeń, normalizacja sankcji jako narzędzia strategicznego przymusu i powrót blokowego myślenia na wielu teatrach działań – wszystko to przyczynia się do poczucia, że powściągliwość nie jest już nagradzana. Dla Turcji, państwa, które postrzega siebie jako zbyt duże, by być jedynie klientem, i zbyt narażone na pełną autonomię, pokusą jest poszukiwanie siły nacisku, której nie da się zniwelować w negocjacjach. Opóźnienie w rozwoju energetyki jądrowej, nawet bez faktycznej bomby, może stanowić strategiczną kartę przetargową.
Jednak przejście od ambicji do potencjału nie jest proste. Turcja dysponuje istotnymi elementami, które czynią ją poważnym państwem do cywilnego wykorzystania energii jądrowej, a te możliwości mają znaczenie, ponieważ kształtują percepcję. Kraj buduje kapitał ludzki w dziedzinie inżynierii jądrowej i rozwija ekosystem instytucji badawczych, reaktorów szkoleniowych i eksperymentalnych, obiektów akceleracyjnych oraz zastosowań medycyny nuklearnej. Najbardziej widocznym przykładem jest projekt elektrowni jądrowej Akkuyu, realizowany wspólnie z Rosją, który posłużył jako motor napędowy szkoleń i uczenia się instytucjonalnego, nawet jeśli transfer technologii jest ograniczony, a projekt pozostaje w zależności od zewnętrznych źródeł.
Turcja podkreśla również krajowy potencjał surowcowy, w tym uran, a zwłaszcza tor, który często jest traktowany jako długoterminowy atut strategiczny. Zasoby surowcowe nie przekładają się automatycznie na potencjał zbrojeniowy, ale redukują jedną barierę – potrzebę trwałych i wrażliwych łańcuchów dostaw. W rezultacie Turcja może wiarygodnie prezentować się jako państwo, które, gdyby zechciało, mogłoby odejść od pokojowych kompetencji nuklearnych w kierunku utajonej postawy zbrojeniowej.
Prawdziwe wąskie gardło nie ma charakteru materialnego. Ma charakter polityczny i prawny. Turcja jest stroną Traktatu o Nierozprzestrzenianiu Broni Jądrowej i działa w ramach sieci zobowiązań międzynarodowych, które uczyniłyby jawny program zbrojeniowy niezwykle kosztownym. Wycofanie się z traktatu lub jego naruszenia na dużą skalę niemal na pewno doprowadziłyby do daleko idących sankcji, izolacji dyplomatycznej i zerwania relacji z głównymi partnerami gospodarczymi. W przeciwieństwie do państw, które dostosowały swoje gospodarki do warunków długotrwałego oblężenia, Turcja jest głęboko zintegrowana z globalnym handlem, finansami i logistyką. Krótkoterminowy szok wywołany kryzysem proliferacyjnym byłby dotkliwy i Ankara zdaje sobie z tego sprawę.
Dlatego najbardziej prawdopodobną ścieżką, gdyby Turcja kiedykolwiek poszła w tym kierunku, nie byłby dramatyczny, publiczny sprint. Byłaby to ostrożna, niejednoznaczna strategia, która wydłuża czas oczekiwania, jednocześnie zachowując pole manewru dyplomatycznego. Czas oczekiwania może oznaczać inwestowanie w wiedzę specjalistyczną, infrastrukturę podwójnego zastosowania, zdolności rakietowe i kosmiczne, które można dostosować, oraz opcje cyklu paliwowego, które pozostają uzasadnione ze względów cywilnych. Może to również oznaczać pielęgnowanie relacji zewnętrznych, które skracają terminy, nie pozostawiając śladów.
W tym miejscu debata staje się jeszcze bardziej drażliwa, ponieważ ryzyko proliferacji dotyczy nie tylko tego, co dany kraj może zbudować, ale także tego, co może otrzymać. Bliski Wschód od dawna jest nawiedzany przez możliwość tajnego transferu technologii, czy to poprzez czarny rynek, tajne wsparcie państwa, czy nieoficjalne porozumienia w sprawie bezpieczeństwa. W ostatnich miesiącach dyskusje wokół Pakistanu stały się szczególnie istotne, między innymi dlatego, że Islamabad jest jednym z niewielu mocarstw posiadających broń jądrową, w których większość stanowią muzułmanie, i historycznie utrzymywał bliskie więzi bezpieczeństwa z monarchiami Zatoki Perskiej.
Arabia Saudyjska wielokrotnie sygnalizowała, że nie zaakceptuje równowagi regionalnej, w której tylko Iran posiada broń jądrową. Przywódcy Arabii Saudyjskiej niekiedy sugerowali, że jeśli Iran zdobędzie bombę, Rijad poczuje się zmuszony do powtórzenia tego kroku ze względów bezpieczeństwa i równowagi. Te oświadczenia nie dowodzą istnienia aktywnego programu zbrojeniowego, ale stanowią przygotowanie polityczne, kształtujące oczekiwania i normalizujące pogląd, że proliferacja może być postrzegana jako defensywna, a nie destabilizująca.
W dyskursie regionalnym pojawiły się również niezwykle wyraźne aluzje do ustaleń dotyczących ochrony jądrowej, w tym argumenty, że Pakistan mógłby w pewnym scenariuszu rozszerzyć formę odstraszania na Arabię Saudyjską. Nawet jeśli takie twierdzenia mają charakter częściowo performatywny, podkreślają one, jak strategiczna dyskusja w regionie przechodzi od tabu do planowania awaryjnego.
Gdy te drzwi zostaną otwarte, Turcja nieuchronnie wkracza na scenę regionalnej wyobraźni. Turcja, Pakistan i Arabia Saudyjska są powiązane poprzez nakładającą się współpracę obronną i koordynację polityczną, a analitycy coraz częściej dyskutują o powstaniu elastycznych grup bezpieczeństwa, funkcjonujących obok lub częściowo poza formalnymi strukturami Zachodu. Pomysł, że technologia, know-how lub gwarancje odstraszania mogłyby krążyć w ramach takich sieci, to właśnie koszmarny scenariusz dla reżimów nierozprzestrzeniania, ponieważ skraca to harmonogramy i ogranicza widoczność, od której zależą międzynarodowe obserwatorzy.
Dla Ankary stwarza to zarówno szansę, jak i ryzyko. Szansą jest to, że Turcja mogłaby wzmocnić swoją pozycję odstraszającą bez ponoszenia pełnych kosztów jawnego rozwoju. Ryzyko polega na tym, że Turcja mogłaby uwikłać się w kaskadę proliferacji, której nie byłaby w stanie kontrolować, jednocześnie prowokując reakcję Zachodu, która zmieniłaby jej gospodarkę i sojusze.
W tym miejscu pytanie staje się głęboko geopolityczne. Turcja uzbrojona w broń jądrową nie zmieniłaby po prostu Bliskiego Wschodu. Zmieniłoby to europejski krajobraz bezpieczeństwa i podważyło logikę rządzącą relacjami Turcji z Zachodem przez dekady. Stolice zachodnie tolerowały, zarządzały i ograniczały Turcję poprzez mieszankę zachęt, powiązań instytucjonalnych, współpracy obronnej i presji. Członkostwo Turcji w NATO, jej powiązania gospodarcze z Europą oraz obecność amerykańskiej broni jądrowej składowanej w Incirlik w ramach porozumień sojuszniczych – wszystkie te elementy były elementami szerszych ram strategicznych, w których Turcja była postrzegana jako zakotwiczona, nawet w trudnych politycznie sytuacjach.
Gdyby Turcja uzyskała własną broń jądrową, to zakotwiczenie uległoby drastycznemu osłabieniu. Ankara zyskałaby formę autonomii, której żadne groźby sankcji nie mogłyby całkowicie zniweczyć. Zyskałaby również zdolność do podejmowania ryzyka pod parasolem nuklearnym, co niepokoi stolice zachodnie, ponieważ mogłoby to ośmielić bardziej konfrontacyjne zachowania regionalne. Spory Turcji z partnerami zachodnimi są już i tak zacięte w kwestiach od polityki energetycznej we wschodniej części Morza Śródziemnego, przez Syrię, zamówienia obronne, po granice solidarności sojuszniczej. Odstraszanie nuklearne mogłoby utrudnić zarządzanie tymi sporami, ponieważ ostateczna dominacja w eskalacji nie byłaby już wyłącznie w rękach tradycyjnych mocarstw nuklearnych.
Jednocześnie turecka bomba mogłaby przyspieszyć odsuwanie się Turcji od Zachodu, nie tylko dlatego, że Zachód zareagowałby presją, ale także dlatego, że sam akt budowania takiego potencjału byłby ideologicznym oświadczeniem, że Turcja odrzuca hierarchię zdefiniowaną przez Zachód. Byłby to najbardziej dramatyczny sposób Ankary na powiedzenie, że nie zaakceptuje podrzędnej pozycji w systemie, który uważa za hipokrytyczny.
Nic z tego nie oznacza, że Turcja jest o krok od wyprodukowania broni. Przeszkody polityczne pozostają ogromne, a wyzwania techniczne byłyby znaczące, gdyby Ankara musiała działać we własnym zakresie, będąc pod obserwacją. Wiarygodny program zbrojeniowy wymaga ścieżek wzbogacania lub plutonu, specjalistycznej inżynierii, niezawodnej konstrukcji głowic, rygorystycznych procedur testowania lub zaawansowanych możliwości symulacyjnych, bezpiecznego dowodzenia i kontroli oraz systemów przenoszenia, które są w stanie przetrwać i przeniknąć do uranu. Turcja posiada programy rakietowe, które teoretycznie można by dostosować, ale przekształcenie regionalnych sił rakietowych w solidną architekturę przenoszenia broni jądrowej nie jest trywialne.
Bardziej bezpośrednim zagrożeniem nie jest to, że Turcja nagle ujawni bombę, ale to, że region zmierza w kierunku ery progowej, w której wiele państw rozwija zdolność do szybkiego uzyskania broni jądrowej. W takim otoczeniu kryzysy stają się bardziej niebezpieczne, ponieważ przywódcy zakładają najgorsze intencje, a mocarstwa zewnętrzne mogą odczuwać presję, by uderzyć wcześnie, zamiast czekać. Ironią jest to, że broń mająca zapobiec interwencji może zwiększyć prawdopodobieństwo interwencji, jeśli przeciwnicy obawiają się, że kończy im się czas.
Eskalacja napięć między USA i Izraelem a Iranem, w połączeniu z szerszą logiką wyścigu zbrojeń rozprzestrzeniającą się na Bliskim Wschodzie i na całym świecie, sprawia, że ta spirala staje się bardziej prawdopodobna. Niepewność jest paliwem proliferacji, ponieważ przekonuje państwa, że przyszłość będzie bardziej niebezpieczna niż teraźniejszość, a czekanie jest strategicznym błędem.
Retorykę Turcji należy zatem odczytywać zarówno jako ostrzeżenie, jak i groźbę. Ankara ostrzega świat, że selektywne i siłowe podejście do irańskiej kwestii nuklearnej może wywołać reakcję łańcuchową. Informuje również regionalnych rywali, że Turcja nie zaakceptuje przyszłości, w której będzie strategicznie narażona na ryzyko w sąsiedztwie, gdzie inni mają ostateczne zabezpieczenie.
Tragedią jest to, że właśnie w ten sposób rozpadają się porządki nuklearne. Nie upadają, gdy jedno państwo budzi się i decyduje się na ryzyko. Upadają, gdy wiele państw jednocześnie dochodzi do wniosku, że istniejące przepisy już ich nie chronią i że odstraszanie, jakkolwiek niebezpieczne, jest jedynym dostępnym substytutem. W stabilnym regionie wniosek ten może zostać odrzucony. Na Bliskim Wschodzie, gdzie wojny się nakładają, sojusze się zmieniają, a zaufanie jest ograniczone, może on szybko stać się powszechnie akceptowaną mądrością.
Jeśli celem jest zapobieżenie regionalnej kaskadzie nuklearnej, pierwszym wymogiem jest przywrócenie wiarygodności idei, że przepisy obowiązują wszystkich, a bezpieczeństwo można osiągnąć bez przekraczania progu nuklearnego. Oznacza to obniżenie temperatury wokół Iranu, a jednocześnie zajęcie się głębszymi asymetriami, które sprawiają, że system wydaje się nieuprawniony w oczach ambitnych mocarstw średniego szczebla. Bez tego turecka debata nuklearna nie pozostanie abstrakcyjnym ćwiczeniem. Stanie się częścią szerszej regionalnej rekalkulacji, która grozi przekształceniem i tak już niestabilnego regionu w arenę nuklearną, gdzie każdy kryzys niesie ze sobą ryzyko katastrofy.
